वाढण्याच्या आणि विकसित होण्याच्या प्रक्रियेत, अनेक वेळा अपयशी होणे स्वाभाविक आहे. नक्कीच, अपयश निराशाजनक आहे आणि काहीवेळा त्याचे गंभीर परिणाम होतात जे मानसिक तणावापासून ते अगदी आत्महत्येपर्यंत असू शकतात. परंतु अपयशाचा एक सकारात्मक पैलू देखील आहे: त्यातून शिकलेले अनेक धडे, नवीन कल्पना आणि एक आशा जी आपल्या प्रगतीच्या मार्गाला पूर्णपणे नवीन दिशा देते.
वस्तुस्थिती अशी आहे की यशापेक्षा अपयश जास्त सामान्य आहे. त्यामुळे अपयशाची तक्रार करण्यापेक्षा धडा शिकून पुढे जायला हवे. जेव्हा आपण अयशस्वी होतो, तेव्हा आपल्याला फक्त हे सुनिश्चित करावे लागेल की आपण पूर्वीची चूक पुन्हा करणार नाही.
थॉमस अल्वा एडिसनच्या जीवनात ही वृत्ती स्पष्ट होते. जेव्हा तो इलेक्ट्रिक बल्बचा शोध घेण्याच्या प्रक्रियेत होता, तेव्हा चार हजार प्रयत्न केल्यानंतरच तो त्याच्या ध्येयात यशस्वी झाला. जेव्हा तो 3999 वेळा नापास झाला तेव्हा एका पत्रकाराने त्यांना विचारले, 'श्री. एडिसन, तुम्ही तुमच्या प्रयत्नात सतत अपयशी ठरत आहात याची तुम्हाला खंत नाही का?'
त्याने ठाम शब्दात उत्तर दिले, 'मी 3999 वेळा नापास झालो नाही, मी फक्त 3999 मार्ग काढून टाकले ज्यामध्ये इलेक्ट्रिक बल्ब बनवता येत नाही.
जोपर्यंत आपण आपल्या चुकांमधून शिकतो तोपर्यंत आपले नुकसान होत नाही. यावर विश्वास ठेवणे कठिण असू शकते, परंतु यशस्वी लोकांना देखील अयशस्वी लोकांप्रमाणेच अपयशाचा सामना करावा लागतो. फरक एवढाच आहे की ते स्वतःमध्ये सुधारणा करून आणि त्यांच्या अनुभवातून शिकत प्रगतीच्या दिशेने वाटचाल करत राहतात.
त्यामुळे यश हे नेहमीच अपयशाच्या दुसऱ्या टोकाला असते. सर्व यशस्वी लोक त्यांच्या यशाच्या प्रवासात अनेक वेळा अपयशी ठरले आहेत, परंतु ते कधीही स्वतःला अपयशी मानत नाहीत. लहानपणी अल्बर्ट आइनस्टाइनच्या शाळेतील शिक्षकाने त्यांच्या रिपोर्ट कार्डमध्ये लिहिले की 'तो आयुष्यात कधीही काहीही करू शकणार नाही.' तर आइन्स्टाईननेच आधुनिक विज्ञानाला सापेक्षतेचा जगप्रसिद्ध सिद्धांत भेट म्हणून दिला. महान संत आणि कवयित्री मीरा बाई या विधवा होत्या आणि त्यांच्या नातेवाईकांनी त्यांचा इतका छळ केला की राणी असूनही त्यांना चित्तौडगडच्या राजवाड्याचा त्याग करावा लागला. परंतु तिने या संकटाचे वृंदावनात राहून आध्यात्मिक संपत्ती मिळविण्याच्या संधीत रूपांतर केले. त्यामुळे त्यांच्या अडचणींमुळे निराश होण्याऐवजी, या सर्व आश्चर्यकारक व्यक्तिमत्त्वांनी त्यांना आंतरिक वाढ आणि उन्नतीच्या संधींमध्ये बदलले.
जसे आपण पाहू शकतो, समस्या हे आपले सर्वात मोठे शत्रू नसून त्या आपल्याला शिकण्याच्या अनेक संधी देतात. जर आपण त्यांच्यामध्ये भरभराट करण्याच्या मानसिकतेसह समस्यांकडे पाहिले तर आपण अडचणींकडे नवीन दृष्टीकोनातून पाहू शकतो.
किंबहुना, समस्यांचीही स्वतःची एक भाषा असते. प्रगतीच्या मार्गावर येणारी संकटे आपल्याला आत्मपरीक्षणाची संधी देतात. अपयशाच्या रूपात, आव्हाने आपल्याला आपले मनोबल वाढवण्याची संधी देतात. हे आम्हाला आमच्या प्रत्येक संसाधनांचा - बाह्य तसेच अंतर्गत - वापरण्यास भाग पाडते. अशाप्रकारे, ते आपल्याला आतून स्वतःची सर्वोत्तम आवृत्ती बनण्याची प्रेरणा देते.
जेव्हा आपल्याला अडचणींचा सामना करावा लागतो तेव्हा आपण आपले मन आणि इंद्रियांपासून वंचित ठेवून तपस्या करू शकतो. आध्यात्मिक उन्नतीसाठी ही तपस्या (ऐच्छिक एकांत) सकारात्मक प्रकाशात घ्या.
स्वर्गीय ऋषी नारद त्यांच्या भक्ती दर्शनात सांगतात:
loka-hanau cintā na kāryā niveditatma-loka-vedatvāt (सूत्र 61)
‘जेव्हा तुम्हाला सांसारिक नुकसानाला सामोरे जावे लागते, तेव्हा चिंताग्रस्त होऊ नका; त्यांच्यामध्ये देवाची कृपा पहा.’’
नारद ऋषी आपल्याला संकटातही अंतर्निहित दैवी वरदान पाहण्याची सूचना देतात. प्रतिकूल परिस्थितीत आपण अनेकदा सांसारिक फंदातून अलिप्त होतो. अशा संकटाच्या वेळी मनाने परमेश्वराचे स्मरण करा आणि आपल्या वागण्यात बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न करा.
उदाहरणार्थ-
'माझ्या नातलगांशी मी खूप संलग्न होतो. माझ्या प्रिय व्यक्तीला घेऊन देवाने मला शिकवले की सर्व सांसारिक संबंध तात्पुरते आहेत आणि त्याऐवजी मी देवावर प्रेम केले पाहिजे.
'मी ऐहिक सुखाच्या मागे वेड्यासारखा धावत होतो. तथापि, प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे मला जाणवले की कोणतेही भौतिक सुख कधीच पूर्ण होत नाही. मी अध्यात्मिक खजिन्याचा पुरेपूर शोध घेतला पाहिजे.'
अशाप्रकारे, आपल्या अपयशाची जाणीव करण्याची पद्धत बदलून आपण आपले मन विलाप आणि तक्रारींपासून मुक्त करू शकतो.
भौतिक सुखसोयी वाढवण्याचा आपला उद्देश असेल, तर साहजिकच आपण नकारात्मक परिस्थितीमुळे त्रस्त होऊ. तथापि, जर आपल्याला आध्यात्मिक प्रगतीची इच्छा असेल, तर आपण विकासाच्या संधी म्हणून संकटांकडे पाहण्यास शिकतो. हे लक्षात ठेवा की संकटांमुळे होणारी वेदना तात्पुरती असते, तर त्यांना सामोरे जाणे आणि सोडवणे ही वाढ कायमची असते.